اَلأَخْذُ [el-ahz] (hemzenin fethi ve hâ-yı mu’cemenin sükûnuyla) ve اَلتَّأْخَاذُ [et-te’hâz] (تَذْكَارٌ [tezkâr] vezninde) Bir nesneyi almak ma’nâsınadır; yukâlu: أَخَذَهُ أَخْذًا وَتَأْخَاذًا مِنَ الْبَابِ اْلأَوَّلِ إِذَا تَنَاوَلَهُ Mü’ellifin Basâ’ir’de beyânına göre أَخْذٌ [ahz] حَوْزُ الشَّيْءِ وَتَحْصِيلُهُ ma’nâsına mevzû’dur. Ve o gâh olur ki tenâvül cihetiyle olur ve ondan Fârisîde sitâden ve Türkîde almak ile ta’bîr olunur; yukâlu: أَخَذَهُ أَيْ تَنَاوَلَهُ Ve gâh olur ki kahr ve galebe cihetiyle olur ve ondan Fârisîde giriften ve Türkîde tutmak ile ta’bîr olunur; yukâlu: أَخَذَتْهُ الْحُمَّى Ve ma’ânî-i sâ’ire ki bunlardan münşa’ibedir, her biri bu iki aslı birer münâsebetle mutazammındır. İntehâ. Ve أَخْذٌ [ahz] Sîret ve tarîkat ma’nâsına müsta’meldir. Bunda مَأْخُوذٌ [me’hûz] ma’nâsınadır ki adamın tuttuğu seciyye ve tarîkat demektir; yukâlu: ذَهَبُوا وَمَنْ أَخَذَ أَخْذَهُمْ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِهَا وَرَفْعِ الذَّالِ وَنَصْبِهَا ve yukâlu: مَنْ أَخَذَهُ أَخْذَهُمْ وَيُكْسَرُ أَيْ مَنْ سَارَ بِسِيرَتِهِمْ وَتَخَلَّقُوا بِخَلاَئِقِهِمْ Ve أَخْذٌ [ahz] Bir adamı bagteten tutmak ma’nâsına isti’mâl olunur, mücrimi tutmak gibi; yukâlu: أَخَذَهُ إِذَا أَوْقَعَ بِهِ Ve işkence eylemek ma’nâsına müsta’meldir ki ma’nâ-yı mezbûrun lâzımıdır; yukâlu: أَخَذَهُ بِذَنْبِهِ أَيْ عَاقَبَهُ عَلَيْهِ

اَلأَخَذُ [el-ehaz] (fethateynle) Deve köşeği sütten tohme ve imtilâ olmak ma’nâsınadır ki tutmak ma’nâsından me’hûzdur; yukâlu: أَخِذَ الْفَصِيلُ أَخَذًا مِنَ الْبَابِ الرَّابِعِ إِذَا أَتْخَمَ مِنَ اللَّبَنِ Ve deve kısmı delirmek ma’nâsına müsta’meldir; yukâlu: أَخِذَ الْبَعِيرُ إِذَا اعْتَرَاهُ جُنُونٌ Ve göz ağrımak ma’nâsınadır; yukâlu: أَخِذَتْ عَيْنُهُ إِذَا رَمِدَتْ Ve bu ma’nâ İbnu’s-Sîd rivâyetidir.

اَلأَخِيذُ [el-ehîz] (أَمِيرٌ [emîr] vezninde) Esîre ıtlâk olunur, tutsak ta’bîr olunur. Ve şeyh-i garîbe ıtlâk olunur.

اَلأُخُذُ [el-uhuz] (zammeteynle) Göz ağrısına ıtlâk olunur, tutmak ma’nâsından me’hûzdur. Lisânımızda dahi “Göz ağrısı tuttu, gözü tuttu” ta’bîri zebân-zeddir. Râgıb bunu kinâye kılmıştır; yukâlu: بِهِ أُخُذٌ وَبِعَيْنِهِ أُخُذٌ أَيْ رَمَدٌ Ve أُخُذٌ [uhuz] إِخَاذٌ [ihâz] ve إِخَاذَةٌ [ihâzet]ten cem’ olur ki hemzenin kesriyle, su gölüne ıtlâk olunur, suyu akıtmayıp tuttuğuna mebnîdir. Kâle fi’n-Nihâye ve minhu hadîsu Mesrûk: “جَالَسْتُ أَصْحَابَ رَسُولِ اللهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَوَجَدْتُهُمْ كَاْلإِخَاذِ” وَهُوَ مُجْتَمَعُ الْمَاءِ وَجَمْعُهُ أُخُذٌ مِثْلَ كِتَابٍ وَكُتُبٍ وَقِيلَ هُوَ جَمْعُ اْلإِخَاذَةِ وَهُوَ مَصْنَعٌ لِلْمَاءِ يَجْتَمِعُ فِيهِ