اَلتَّخْيِيلُ [et-tahyîl] (تَفْعِيلٌ [tef’îl] vezninde) ve اَلتَّخَيُّلُ [et-tehayyul] (تَفَعُّلٌ [tefa’’ul] vezninde ki zâhiren gayr-i kıyâs üzere تَفْعِيلٌ [tef’îl]den masdar-ı sânî olarak mesmû’dur ancak bu ziyâde tugyân-ı kalemden olmak aglebdir, zîrâ me’hazların birinde yoktur) Bir adama sû’-i zann eylemek ma’nâsınadır; yukâlu: خَيَّلَ عَلَيْهِ تَخْيِيلًا وَتَخَيُّلًا إِذَا وَجَّهَ التُّهَمَةَ إِلَيْهِ Ve تَخْيِيلٌ [tahyîl] Bir adamın sîmâsından hayr ve kerem ve necâbet teferrüs ve iz’ân eylemek ma’nâsınadır; yukâlu: خَيَّلَ فِيهِ الْخَيْرَ إِذَا تَفَرَّسَهُ Ve sibâ’dan kurt kısmı görüp havf eylemek için deve yavrusunun yanına oyuk nasb eylemek ma’nâsınadır; yukâlu: خَيَّلَ لِلنَّاقَةِ إِذَا وَضَعَ لِوَلَدِهَا خَيَالًا لِيَفْزَعَ مِنْهُ الذِّئْبُ Ve sehâb yağmur yağdırmağa yapınmak ma’nâsına müsta’meldir; yukâlu: خَيَّلَ السَّحَابُ إِذَا تَهَيَّأَتْ لِلْمَطَرِ Ve bir nesneden zarar endîşesiyle havf ve ihtirâz eylemek ma’nâsına müsta’meldir ki hayâllemek ta’bîr olunur; yukâlu: خَيَّلَ عَنِ الْقَوْمِ إِذَا كَعَّ عَنْهُمْ

اَلتَّخْيِيلُ [et-tahyîl] ('alâ-vezni اَلتَّكْرِيم [et-tekrîm]) Deve yavrusu yanında insân şeklinde bir nesne peydâ kılmaktır, kurt onu görüp havf etsin diye; tekûlu: خَيَّلْتُ لِلنَّاقَةِ إِذَا وَضَعْتَ قُرْبَ وَلَدِهَا خَيَالًا لِيَفْزَعَ عَنْهُ الذِّئْبُ فَلَا يَقْرَبَهُ Ve تَخْيِيلٌ [tahyîl] Teşbîh ma’nâsına dahi gelir; yukâlu: فُلَانٌ يَمْضِي عَلَى الْمُخَيَّلِ أَيْ عَلَى مَا خَيَّلْتَ أَيْ شَبَّهْتَ يَعْنِي يَمْضِي عَلَى غَرَرٍ مِنْ غَيْرِ يَقِينٍ Ve تَخْيِيلٌ [tahyîl] Bir nesneyi hayâle ve vehme ilkâ etmeğe dahi derler; yukâlu: خُيِّلَ إِلَيْهِ أَنَّهُ كَذَا عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ مِنَ التَّخْيِيلِ وَالْوَهْمِ Ve تَخْيِيلٌ [tahyîl] Bir kimseye bir töhmet isnâd etmeğe dahi derler, Ebû Zeyd rivâyeti üzere; yukâlu: خَيَّلْتُ عَلَى الرَّجُلِ إِذَا وَجَّهْتَ التُّهْمَةَ إِلَيْهِ Ve تَخْيِيلٌ [tahyîl] Gök gürleyip şimşek şakıyıp bulutlar yağmura hâzır olmağa dahi derler; yukâlu: خَيَّلَتْ عَلَيْنَا السَّمَاءُ إِذَا رَعَدَتْ وَبَرَقَتْ وَتَهَيَّأَتْ لِلْمَطَرِ Ve kaçanki yağmur yağsa تَخَيُّلٌ [tehayyul] ismi zâ’il olur.