اَلْخَضَّمُ [el-haddam] (بَقَّمٌ [bakkam] vezninde) İnsândan cem’-i kesîre denir. Ve bir belde ve bir su ismleridir. Ve bir recül adıdır, 'alâ-kavlin 'Anber b. 'Amr b. Temîm’in ismidir, kabîlesinde isti’mâli gâlib olmuştur, kesîrü’l-ekl olduklarından ıtlâk olunmuştur, zîrâ خَضَّمٌ [haddam] sîgası ebniye-i mübâlagadandır.

اَلْهَضَّامُ [el-heddâm] (شَدَّادٌ [şeddâd] vezninde) ve اَلْهَاضُومُ [el-hâdûm] ve اَلْهَضُومُ [el-hedûm] (صَبُورٌ [sabûr] vezninde) Hâzım-ı ta’âm olan devâya denir, cevâriş ma’nâsına. Ve bezl ve infâk-ı mâl eder olan kerîm ve civân-merde denir. Ve هَضُومٌ [hedûm] Yed-i kerîmeye dahi vasf olur; yukâlu: يَدٌ هَضُومٌ أَيْ تَجُودُ بِمَا لَدَيْهَا Cem’i هُضُمٌ [hudum] gelir zammeteynle. Ve هَضَّامٌ [haddâm] ve هَضُومٌ [hedûm] Arslana denir.

اَلْخِضَمُّ [el-hidamm] (خِدَبٌّ [hidebb] vezninde) Hamûl ve deryâ-dil ve kerîm ve civân-merd olan müte’ayyen ve zî-şân adama denir. Ve bu ricâla mahsûstur, nisvâna vasf olmaz;cem’i خِضَمُّونَ [hidammûn] gelir; yukâlu: رَجُلٌ خِضَمٌّ أَيْ سَيِّدٌ حَمُولٌ مِعْطَاءٌ Ve خِضَمٌّ [hidamm] Deryâya denir. Ve cem’-i kesîre denir. Ve iri cüsseli ‘azîmü’l-heykel ata denir; yukâlu: فَرَسٌ خِضَمٌّ أَيْ ضَخْمٌ Ve pek kesici kılıca denir; yukâlu: سَيْفٌ خِضَمٌّ أَيْ قَاطِعٌ Ve bileğiye denir ki bıçak bilenir, مِسَنٌّ [misenn] ma’nâsına, zîrâ bıçak makûlesi demiri bileyip kat’ eder olmakla sebebiyyet 'alâkasıyla ıtlâk olundu. Cevherî bunu mîm’in zammı ve sîn’in kesriyle ahz eylemekle اَلْمُسِنُّ مِنَ الْإِبِلِ ya’nî yaşlı koca deve ile tefsîr eylemeğin galat eyledi ve Ebî Cezze’nin beytinde bu ma’nâya vârid olmuştur diye istişhâda işâret edip ve beyti zikr eylemedi. Ve o beyt budur: “شَاكَتْ رُغَامَى قَذُوفِ الطَّرْفِ خَائِفَةٍ || هَوْلَ الْجَنَانِ نَزُورٍ غَيْرِ مِخْدَاجِ || حَرَّى مُوَقَّعَةٌ مَاجَ الْبَنَانُ بِهَا|| عَلَى خِضَمٍّ يُسَقَّى الْمَاءَ عَجَّاجِ” Beyt-i sânîde olan حَرَّى kelimesi شَاكَتْ lafzının fâ’ilidir. Ma’nâ-yı beyt دَخَلَتْ فِي كَبِدِهَا حَدِيدَةٌ عَطْشَى إِلَى دَمِ الْوَحْشِ وَقَدْ وَقَّعَهَا الْحَدَّادُ وَاضْطَرَبَ الْبَنَانُ بِتَحْدِيدِهَا عَلَى مِسَنٍّ مَسْقِيٍّ demektir, pes hâsıl-ı ma’nâ: “Bıçakçı bileğiye sürerken parmaklarının uçları beri öte müteharrik ve muztarib olan hadîde-i meskiyye ki dem-i âhûya teşnedir, vasf-ı mezkûr üzere olan âhûnun ciger-kûşesine dokunup oraya saplandı” demek olur.

vn. 1. An eating, a chewing. 2. A cutting off or through.

خَضَّمٌ [haddam] (hâ’nın fethi ve dâd’ın fethi ve teşdîdiyle بَقَّمٌ [bakkam] vezni üzere) ‘Anber b. Temîm’in ismidir ki kabîlede dahi isti’mâl olunur. Ve şöyle zu’m olundu ki mezbûrlara خَضَّمٌ [haddam] dedikleri kesret-i ekllerinden ve vüfûr-ı madglarından ötürüdür, zîrâ خَضَّمٌ [haddam] sîgası ebniye-i ef’âldendir, ebniye-i esmâdan değildir. Ve خَضَّمٌ [haddam] Bir suyun dahi ismidir. Ve bu şâzzdır, nitekim بَقَّمٌ [bakkam] tefsîrinde zikr olunmuştur, ya’nî usûl-i esmâda sîga-i fi’l yokturve vâki’ olan 'alâ-vechi’ş-şüzûzdur demiştir.

اَلْخَضْمُ [el-hadm] (hâ’nın fethi ve dâd-ı mu’cemenin sükûnuyla) Ağzın cümlesi ile yemek, Asma’î rivâyeti üzere; tekûlu: خَضِمْتُ الشَّيْءَ أَخْضَمُهُ خَضْمًا مِنَ الْبَابِ الرَّابِعِ