d. ar. Bile, o derecede, bir derecede ki: ben kimseyi dinlemem hatta sizi de. Bazı defa te’kîd için “bile” edatı dahi ilâve olunur: hatta gözümle görsem bile inanmam.

a. Who misses, or blunders much; a blunderer.

حَتَّى [hattâ] (فَعْلَى [fa’lâ] vezni üzere) Harf-i cerrdir, intihâda ve gâyette إِلَى mesâbesindedir. Ve gâh olur ki ‘âtıfe olur, vâv menzilesinde. Ve gâh olur ki harf-i ibtidâ olup onunla mâ-ba’dinde olan kelâma başlanır, nitekim şâ’irin bu şi’rinde vâki’ olmuştur: “فَمَا زَالَتِ الْقَتْلَى تَمُجُّ دِمَاءَهَا || بِدِجْلَةَ حَتَّى مَاءُ دِجْلَةَ أَشْكَلُ” Ve مَجٌّ [mecc] suyu ağza alıp ‘unfla ihrâc etmeğe derler. Ve أَشْكَلُ [eşkel] kırmızı gözlüye derler. Ve bu makâmda murâd Dicle suyunun kana boyanmasıdır. Eger sen حَتَّى [hattâ]yı fi’l-i müstakbel üzere dâhil kılarsan mansûb kılarsın, أَنْ [en]-i nâsibe takdîr etmekle; tekûlu: سِرْتُ إِلَى الْكُوفَةِ حَتَّى أَدْخُلَهَا بِمَعْنَى إِلَى أَنْ أَدْخُلَهَا Eger sen bu kelâmı Kûfe’ye duhûl hâlinde söylersen merfû’ edersin. Ve bu sebebden “حَتَّى يَقُولُ الرَّسُولُ” (البقرة 214) okunmuştur, ref’le. Ve şol kimseler ki nasbla okumuşlardır حَتَّى [hattâ]yı gâyet için kılmışlardır. Ve şol kimseler ki ref’le okumuşlardır حَتَّى [hattâ]yı hâl için kılmışlardır, ya’nî resûl bu hâlette idi. Ve 'Arabların حَتَّامَ dedikleri kavlleri aslında حَتَّامَا idi, مَا [mâ]-i istifhâmın elifi hazf olundu, geri bunculayındır. Her harf-i cerr ki مَا [mâ]-i istifhâmiyyeye dâhil ola ki bu dem مَا [mâ]ın elifi hazf olunur, ke-kavlihi ta’âlâ: ﴿فَبِمَ تُبَشِّرُونَ﴾ (الحجر 54) ve ﴿فِيمَ كُنْتُمْ﴾ (النساء 96) ve ﴿عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ﴾ (النبأ 1)